مطالعه‌ی توسعه ی پایدار و مفهوم پایداری در شهر

 چکیده

مفهوم توسعه ی پایدارمبین توسعه ای است متعادل  وهمه سونگر و عدالت محور. توسعه ی پایدار نشانگر فرآیندی است که در طی آن باید پایداری اتفاق بیفتد وپایداری مجموعه ای از وضعیت هاست که درطول زمان باید دوام داشته باشد.شهرها به عنوان مصرف کننده و توزیع کننده ی اصلی کالاها وخدمات تبدیل به نقاط کانونی پایداری شده اند.با وجود این، بسیاری از شهرها با مصرف بیش ازحد،منابع موجود در اطراف خود را از بین می برند. بنابراین امروزه انگاره ی پایداری در شهرها به طور جدی مطرح شده است وارائه ی تعاریف گوناگون و راهکارهای متنوع در ارتباط با مقوله ی پایداری در شهرها نشان از اهمیت روزافزون این موضوع دارد.در همین رابطه هدف این مقاله در وهله ی اول کاوشی در خصوص مفهوم “توسعه ی پایدار” و در وهله ی دوم کاوشی در خصوص مفهوم “پایداری در شهرها” می باشد.
واژگان کلیدی:  پایداری، توسعه ی پایدار، پایداری در شهرها،توسعه ی پایدار شهری

مقدمه
طی سال های اخیر مقوله ی توسعه ی پایدار به ویژ در شهرها بسیار موردتوجه قرار گرفته است و در دو سطح خرد و کلان مطرح شده است. کیفیت زندگی انسان ارتباط مستقیمی با کیفیت محیط زیست او او دارد وباتوجه به این که بسیاری از انسان ها در مکانی به نام شهر زندگی می کنند که محل برقراری اکثر ارتباطات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی نیز می باشد مسائلی از جمله بحران محیط زیست ، انرژی، آلودگی هوا،آلودگی صوتی ، ترافیک بخشی از عواملی هستند که می توانند کیفیت زندگی انسان را دستخوش تغییر ودگرگونی قرار دهند و در این شرایط در راستای افزایش وبهبود کیفیت زندگی انسان توجه به مقوله ی توسعه ی پایدار یا پایداری در شهر مطرح می شود .بررسی مسائل مربوط به پایداری زمانی ملموس می شود که نمود عملی آن شکل گرفته باشد و منجر به نتایج موفقیت آمیزی گردد.
تعاریف زیادی از توسعه ی پایدار وجود دارد اما دو تعریف زیر ماهیت این واژه را بیشتر روشن می سازد(willis,2006)
۱-ارتقای کیفیت زندگی در ضمن در نظر گرفتن ظرفیت تحمل محیط زیست
۲-پاسخ گویی به نیازهای نسل حاضر بدون آنکه توانایی و امکانات نسل های آینده برای تأمین نیازهایشان محدود شود.
توسعه ی پایدار شهری بهره وری در استفاده اززمین و تشویق به استفاده ی مجدد از ساختمان هاست.با توجه به این که امروزه با مسائلی همچون گرم شدن هوا ،مصرف بی رویه ی انرژی و استفاده ی بی قید وبند از منابع تجدیدناپذیر روبرو هستیم و شهرها جزو عوامل اصلی بروز این ناهنجاری ها در انسان و طبیعت می باشند، باید سیاست گذاری های اصولی و فرامنطقه ای را در به کارگیری و مصرف در پیش بگیریم. درواقع شهرهایی در قرن های آتی قابل زیست خواهند بود که پایداری خود را مدیون فروتنی،عطوفت و قبول مفهوم قناعت هستند.
(بحرینی،۱۳۷۸، ۲۹۷به نقل از Donella Meadows.1994)
 
مفهوم توسعه ی پایدار
مفهوم توسعه ی پایدار مفهومی در حال تحول و بحث برانگیز می باشد. رایج ترین تعریف از توسعه ی پایدار را چنین تعریف می کند:” توسعه ای که نیازهای نسل امروز را بدون محدود کردن امکانات نسل های آینده برای رفع نیازهایشان پاسخ گو باشد.(۱۹۹۱, Rees,Roseland)
همان گونه که در تعریف نیز دیده می شود، این نوع از توسعه دربرگیرنده ی دو مفهوم کلیدی است:
-مفهوم نیازها وبرآوردن آن ها به ویژه نیازهای ضروری اقشارمحروم که واجد اولویت هستند
-تفکر در مورد محدودیت محیط زیست و فشار وارد شده برآن هابرای پاسخ گویی به نیازهای حال وآینده.
درهمین رابطه یعنی  توجه به نیازهای نسل حاضر با در نظر گرفتن نسل های آینده، چوگول این گونه اظهارنظر می کند: توسعه ی پایدار به حداقل رساندن مصرف منابع غیرقابل تجدید را در رأس اهداف خود قرار می دهد و در این راستا بهره برداری پایدار از منابع تجدیدشونده ، جذب ظرفیت های محلی وپاسخ گویی به نیازهای بشر را مدنظر قرار می دهد.(چوگول،۱۹۹۳)
سازمان ملل متحد نیز در سال ۱۹۹۱ توسعه ی پایدار را چنین تعریف کرده است: سیاست توسعه ی پایدار چنان سیاستی است که در نتیجه ی اعمال آن منافع مثبت حاصل ازمصرف منابع طبیعی بتواند برای زمان های قابل پیش بینی در آینده ادامه و دوام داشته باشد.(لقائی، محمدزاده،۱۳۷۸،۳۴)
علاوه بر جنبه های زیست محیطی دوبعد اقتصادی واجتماعی نیز از مقولات مهم در توسعه ی پایدار محسوب می شوند.امروزه نیز برنامه ی اجرایی مطرح شده در دستورکار۲۱ کاربرد دارد چرا که تأمین سه نیاز ضروری عصرما را در نظرگرفته اسست:
۱-نیاز به حفاظت زیست محیطی از آب،خاک و تنوع زیستی که حیات به آن ها وابسته است.
۲-نیاز به توسعه ی اقتصادی برای غلبه برفقر
۳-نیاز به عدالت اجتماعی و تنوع فرهنگی درجهت آن که اجتماعات محلی در بیان ارزش هایشان برای حل مسائل توانمند گردند.(willis,2006,9)
بعد زیست محیطی نقطه ی توجه غالب در توسعه ی پایدار واز ارکان توسعه ی انسانی محسوب می شود. این بحث عمدتا در جهت استفاده از منابع طبیعی-محیطی مطرح می گردد و از آن جا که مسائل مربوط به این حوزه در قالب تحقیقات کمی قابل پیگیری هستند.می توان گفت مباحث زیست محیطی چالش برانگیز ترین حوزه ی توسعه ی پایدار را تشکیل می دهند.(Tweed,Sutherland.2007)

دیدگاه توسعه ی پایدار
نحوه ی نگرش توسعه ی پایدار نسبت به برنامه ریزی کاربری زمین به گونه ای می باشدکه ضرورت توجه به شاخص های اجتماعی توصیه می گردد که از تأثیرات مهم به کارگیری شاخص های اجتماعی در برنامه ریزی کاربری زمین، دستیابی به معیارهای جامع تر و دقیق تر در مورد شناخت و ارزیابی نیازهای فضایی است که مفهوم و کاربردی وسیع تر از استانداردهای سرانه ی کاربردی زمین دارد.(مهدی زاده،۱۳۷۹)
این نیازها در دوعرصه ی بسیار مهم با نظم فضایی ارتباط می یابند که شامل:
۱-نیازهای انسان در مراحل مختلف زندگی از تولد تا مرگ.
۲-ساختار قشربندی اجتماعی-اقتصادی ساکنان شهر.(همان)
به عبارت دیگر نیازهای فضایی تنها برحسب تعداد کل جمعیت به طورعام تعیین نمی شود بلکه بایستی براساس ویژگی های فردی و اجتماعی جمعیت ساکن تعیین می گردد. این ویژگی ها بر نیازها مؤثر است و می بایستی ملاک تعیین سرانه ها و نحوه ی تأمین آن ها قرار گیرد.در دیدگاه توسعه ی پایدار حصول به پایداری از طریق افزایش تراکم در شهر امکان پذیر می باشد.

مفهوم توسعه ی شهری پایدار
امروزه شهرها به عنوان مصرف کننده و توزیع کننده ی اصلی کالاها و خدمات تبدیل به نقاط کانونی بحث پایداری شده اند. باوجود این بسیاری از شهرها با مصرف بیش از حد منابع موجود در مناطق اطراف خود را ازبین می برند در نتیجه ی افزایش مصرف منابع آثار مخرب اکولوژیکی شهرها به خارج از مرزهای جغرافیا یی اشان گسترش می یابد. بنابراین به منظور دست یابی به یک وضعیت پایدار واقعی در شهرها تدوین سیاست هایی جهت حصول به شهرهای پایدار ضروری می نماید.به همین منظور مقوله ای مهم تحت عنوان توسعه ی شهری پایدار در طول دهه ی ۱۹۹۰ وتا به امروز مورد توجه قرار گرفته است.

راهبردهای توسعه ی شهری پایدار
دو عامل مهم نیل به توسعه ای مناسب در مقیاس محلی یکی توجه به نقش و اهمیت حکومت محلی و دیگری مقوله ی مشارکت شهروندان در اتخاذ و اجرای تصمیمات است. در این ارتباط ویلیس اعتقاد دارد حکومت محلی عهده دارانتخاب و تصمیم گیری در مورد ارزش های اجتماع در اتخاذ تصمیماتی است که مستقیما ً پایداری شهرها را از لحاظ اجتماعی،اقتصادی و زیست محیطی تحت تأثیر قرار می دهد.(willis,2006)
دریک کشور دولت های محلی درزمینه ی مشارکت با اجتماع و شهروندان برای توسعه ی چشم اندازها و برنامه های کاری بلندمدتی فعالیت می کنند که دست یابی به نتایج پایدار را نه تنها در آینده بلکه در حاضرنیز هدایت می کند. چنین چشم اندازها وطرح هایی که متعلق به دولت های محلی هستند می توانند چارچوب هایی برای کمک به شهروندان وحاکمان محلی در جهت درک فرصت ها و استعدادها،ترسیم آینده و سازگارنمودن نیازهای به ظاهر متعرض فراهم نمایند.(همان)
هدف از اتخاذ سیاست های مبتنی برتوسعه ی شهری پایدار دست یابی به شهرهای پایدار است.مفهوم شهر پایدارو ویژگی های آن در دهه ی ۱۹۹۰ بارها از سوی محافل علمی و سازمان های رسمی وغیر رسمی موردتوجه قرارگرفته است.توجه به این مفهوم در چنین طیف گسترده ای سبب گشته است که یافتن تعریف واحدی از شهرپایدار امکان پذیر نباشد.مؤلفه های شهرپایدار مصادیق زیست محیطی ، اجتماعی و اقتصادی بوده که هریک از نظریه پردازان در تعاریف خود به یکی از این جنبه ها اشاره کرده اند.
شهرهای پایدار شهرهایی هستندکه برای حفظ سلامتی در دراز مدت اقداماتی انجام داده اند. این شهرها چشم اندازی دارند که توسط تمام بخش های جامعه شامل حرفه های مختلف، گروه های آسیب پذیر،طرفداران محیط زیست،مجامع مدنی، نهادهای دولتی وتشکل های مذهبی پذیرفته شده و فعالانه ارتقا داده می شود. این شهرها منابع را به شکل صحیح و به اندازه مصرف می کنند وسعی دارند اقتصاد خود را با اساس محلی حفظ کرده و توسعه بخشند.معنای پایداری در جوامع مختلف متفاوت است چرا که جوامع مختلف برحسب شرایط اجتماعی ،اقتصادی، زیست محیطی و سطح داوری خود،درک یکسانی از پایداری در شهر نخواهند داشت.در کل برای رسیدن به پایداری توجه به نقش مردم و شهروندان از اهمیت ویژه ای برخوردار است چرا که نیل رسیدن به راهبردهای شهرپایدار را بهتر و سریع تر امکان پذیر می سازد.

نتیجه گیری
هدف از این مقاله تعریف مفاهیم توسعه ی پایدار وپایداری درشهربود.در راستای تعاریف توسعه ی پایدار سعی شد مروری مختصر از تعاریفی که از سوی مجامع علمی ونهادهای رسمی از این مفهوم مطرح گردیده ارائه گردد وهمچنین راهبردهایی برای رسیدن به توسعه ی پایدار در شهر بیان گردید. درکل مفهوم پایداری در شهرها از دراز مدت مطرح بوده است وبرای درک آن باید سیر تاریخی آن را بررسی کرد.توسعه ی پایدار دربرگیرنده ی سه مؤلفه ی اصلی زیست محیطی،اقتصادی و اجتماعی می باشد که از دیدگاه زیست محیطی به عنوان مثال استفاده از سیستم های آب رسانی و انرژی سازگار با محیط زیست و صرفه جویی در ساخت وسازها مدنظر قرار می گیرد وازلحاظ اقتصادی تحقق نیازهای انسان وارتقای شرایط زندگی شهروندان درنظر گرفته می شود. ازجنبه ی اجتماعی نیز تأکید برعدالت اجتماعی به منظور فراهم کردن تسهیلات زندگی برای تمام گروه ها به شکل عادلانه مطرح می گردد.برای رسیدن به پایداری در شهر توجه به دو عامل نقش اساسی دارد توجه به نقش واهمیت حکومت محلی وهمچنین توجه به نقش مردم به عنوان شهروند.
در دیدگاه توسعه ی پایدارتوجه به محوریت “محیط زیست وانسان” کاربرد در علوم اجتماعی و هانعطاف پذیری موردتوجه قرار گرفته است.بر مبنای مباحث مطرح شده پیروی ازاصول علمی دیدگاه توسعه ی پایدار در تهیه ی طرح های توسعه ی شهری می تواند نتایج مطلوب تری به همراه داشته باشد.

————————————————————————–

منابع ومآخذ:
۱-بحرینی، سیدحسین، (۱۳۸۵)، “تجدد،فراتجدد وپس ازآن درشهرسازی”، تهران، انتشارات دانشگاه تهران
۲-چوگول،چارلز،(۱۹۹۳)،”شهرهای پایدار:سیاست های شهری برای آینده” به نقل ازمحمدمهدی عزیزی،۱۳۸۰،توسعه ی شهری پایدار:برداشت وتحلیلی ازدیدگاه های جهانی، فصل نامه ی صفه، دانشگاه شهیدبهشتی، شماره ی۳۳
۳-مهدی زاده، جواد، (۱۳۷۹)،” برنامه ریزی کاربری زمین: تحول در دیدگاه ها و روش ها”، فصل نامه ی مدیریت شهری
۴-لقائی، حسنعلی ومحمدزاده تیتکانلو، حمیده، (۱۳۷۸)، “مقدمه ای بر مفهوم توسعه ی شهری پایدار ونقش برنامه ریزی شهری، مجله ی هنرهای زیبا، دانشگاه تهران شماره ۶

۵-Tweed, Christopher, Sutherland, Margaret, 2007,built culthral heritage and sustainable development, landscape and urban planning.

۶-Willis,Michael, 2006, sustainability, the Issue of our Age, And a concern for local government, public Management,  No 88, p-p 8-12
مقالات:
استفاده از مقاله ی پایداری در شهرها ازدیروز تا امروز، سارا حمیده ،نوید پورمحمدرضا

منبع سایت «انسان شناسی و فرهنگ»

[آنچه در «بحث و نظر همگانی» منتشر می‌شود، با هدف آشنایی کاربران با نظریه‌ها و مباحث گوناگون از زوایای مختلف در زمینه‌های مختلف سیاسی و اجتماعی است و الزاما بیانگر نظرات «همگرایی پایدار ایرانیان – همپا» نیست. جمع‌بندی‌های نظری «همگرایی پایدار ایرانیان» در «مفاهیم و تعاریف همپا» منتشر می‌شود.]

Share

دیدگاه شما

دیدگاه

کامنت‌ها بسته هستند.